Door Heleen J. Boxma
Mooie lellebellen in tule en kant
Iedereen kent de kermispop. De pop die je kon winnen bij de kramen waar je moest schieten, ballengooien of touwtjestrekken. Anders zag je ze in de jaren ’50 en ’60 wel ergens te pronk staan in de huiskamer of op een tienerbed. Toch is er bitter weinig bekend over dit soort poppen. Gelukkig zijn er verzamelaars, die deze poppen op hun bijzonderheid waarderen. En als de pop haar kleren door de tand des tijds verloren heeft, kun je altijd nog je fantasie botvieren op een prachtige nieuwe outfit. Iets, wat je zelfs niet gauw zult dragen. Want zowel de jurken als haar uiterlijke verschijning...het is van alles 'té'...Maar wat zijn ze mooi!
De poppen zijn alle van Italiaanse herkomst en werden in de periode 1945 tot 1965 door verschillende firma’s gemaakt. Naast bekende fabrikanten als Gadea, Ratti, Furga en Cares, zijn ook namen als Ottolini, Athena, Bonomi, Samco en Levia bekend. Daarnaast is er een enorm aantal ongemerkte poppen op de markt gebracht. Dit komt omdat diverse firma’s tegelijkertijd, of kort na elkaar, gebruik maakten van dezelfde mallen. Bekend is dat ondermeer de Franse firma Bella deze mallen gebruikte. Ook waren er firma’s die ongemerkte naakte poppen opkochten om ze vervolgens van een pruik of ingenaaid haar te voorzien en individueel te kleden.
Uiterlijk verschillen de poppen niet veel van elkaar. De meest voorkomende poppen hebben een lengte van een halve meter tot 80 centimeter. De lijven en ledematen zijn vrijwel gelijk aan elkaar, onafhankelijk welke merknaam de pop al dan niet voert.
Lopen en lonken
Toch kun je wel een Carespop herkennen en haar bijvoorbeeld van een Brevettato onderscheiden. De Cares heeft een beetje vinnig gezichtje. De Brevettato heeft zachtere gelaatstrekken en haar lijf is meer geprononceerd.”
Het merk Brevettato stelt ons echter ook weer voor een mysterie. Is het namelijk wel een merk? Brevettato betekent namelijk niets meer of minder dan dat de mal van deze pop is gepatenteerd. Brevetto is Italiaans voor ‘patent’.
De oudste ‘kermispoppen’ hebben een lijf van papier-maché. De zijnaden zijn soms met krammen of met nieten aan elkaar bevestigd. De ledematen zijn van hard plastic, onder andere van bakeliet dat vaak groen, blauw, of grijs was of bestond uit al deze kleuren bij elkaar. De pop werd in huidkleurige verf geschilderd of gespoten.
Bakeliet is genoemd naar de uitvinder van deze kunststof, de Vlaming L.H. Baekeland. Het is een persproduct met als voornaamste grondstoffen fenol en formaldehyde. Onder de kermispoppen zijn deze poppen herkenbaar aan het harde mate
ria
al dat bovendien iets zwaarder is dan de latere veel lichtere poppen van polyethyleen.
Polyethyleen is zo dun dat het voor celluloid kan worden aangezien. Echter, het is ook bijzonder kwetsbaar. Een volkomen ongeschonden kermispop van polyethyleen, kom je tegenwoordig niet vaak tegen. Vooral in de gewrichten en bij de naden tref je meestal beschadigingen aan.
Sommige van de eerste poppen hadden een loopmechanisme, grote opvallende slaapogen en soms zelfs flirtogen die ook van links naar rechts konden kijken.
Aanvankelijk waren de ogen van glas, maar later werd gekozen voor het goedkopere plastic.
Muis in de pruik
Een hoofdstuk apart zijn de pruiken. Die zijn gemaakt van dunne kunstzijde of van mohair. Aanvankelijk waren het enorme suikerspinnen, soms op het ordinaire af. Maar tegen de jaren ’60 werden de kapsels minder opzichtig. De koppen zijn meestal open aan de bovenkant, net zoals bij antieke porseleinen poppen het geval is. Het gat werd echter niet met een kopdekseltje gesloten, maar met krantenpapier. En daaroverheen wordt het haar geplakt. Het haar is niet kambaar.
Vooral de poppen van schiettent of touwtjeskraam zien er opzichtig uit. Ze werden speciaal voor de Nederlandse kermis ingevoerd door onder anderen de importeur Otto Simon. Vervolgens werden ze opgetut en aangekleed voor de kermis of fancy fair.
De poppen waren eigenlijk van zo'n goedkope en kwetsbare kwaliteit dat ze meestal belandden als een sierpop op de bank of op een bed. Daarom worden ze ook wel bedpoppen genoemd.
Dat opzichtige uiterlijk is wellicht ook verklaarbaar, zij het onder het nodige voorbehoud. Tegenwoordig wordt de kermis beschouwd als een feestelijk festijn, vooral voor de jeugd. In het verleden was dat wel eens anders. Vooral in de tweede helft van de 19e en de eerste decennia van de 20e eeuw werd de kermis gezien als een platvloerse, onzedelijke vorm van vermaak voor de laagst geplaatsten van de maatschappij. Een vleugje van dat anachronistische en tikje liederlijke karakter is mogelijk door de kermispoppen tot 1965 behouden gebleven. Of in ere gehouden; het is maar hoe je het bekijkt.
Onderhoud
Hoe kun je deze poppen nu het beste onderhouden? Elke nieuwe aanwinst kunt u gelijk schoonmaken in lauw water en enkele druppeltjes babyolie. Alles mag worden ondergedompeld, behalve uiteraard het hoofd en het haar. Als het haar nat wordt, is het kapsel direct bedorven. Het wordt dan hard en vies en er is niets meer mee te beginnen.
Droog haar zorgvuldig en voorzichtig af met een zachte handdoek. Met beleid, want anders beschadigt de verflaag. De ogen kunt u voorzichtig schoon krijgen met een beetje spiritus. Daarna een dun laagje siliconenspray op de ogen. Dat is vuilwerend en maakt de ogen prachtig glanzend.
Als de pop haar originele kleding nog aanheeft, mag je deze absoluut niet wassen! Zelfs niet natmaken. Meestal staat de kleding van tule stijf van de aprêt. Als het nat wordt, valt het meestal uiteen tot een zielig plukje stof dat je niet meer in orde krijgt.
Hoe staat het eigenlijk met de waarde? Op Italiaanse sites zie je dat er tussen 90 en 250 euro wordt geboden voor een mooie Cares. Hier in Nederland ligt de prijs veel lager. Van pakweg 20 tot 75 euro. Maar ik de waarde zal de komende tijd ook bij ons nog wel flink gaan stijgen.
Poppenwinkel.com heeft een aantal betaalbare mooie kermispoppen te koop (zie Poppenkraam)
Copyright: Pers- en tekstbureau Heliant, Didam
